Süni intellektə “Bu gün hansı səhmi alım?” yazmaq asandır. Daha faydalı sual isə budur: “Bu şirkəti araşdırarkən hansı məlumatları yoxlamalıyam və harada səhv nəticəyə gəlirəm?” Mən AI-ni investisiya qərarını verən tərəf kimi deyil, araşdırmanı təşkil edən köməkçi kimi istifadə etməyi üstün tuturam.

Bu yazıda həmin yanaşmanı addım-addım göstərirəm. Sonda maliyyə hesabatlarını oxumaq, şirkətləri müqayisə etmək və hazırlanan cavabı yoxlamaq üçün beş hazır prompt var. Nümunələr təhsil məqsədi daşıyır, konkret aktiv üzrə alış və ya satış göstərişi deyil.

AI-nin cavabı niyə yekun qərar olmamalıdır?

Səlis yazılmış cavabla düzgün cavab eyni şey deyil. OpenAI-nin izahına görə, ChatGPT səhv faktlar, tarixlər və hətta mövcud olmayan istinadlar təqdim edir. Cavabın inamlı görünməsi onun doğruluğunu təsdiqləmir.

Maliyyə araşdırmasında bunun təsiri konkret olur. Model bir ilin gəlirini başqa ilin borcu ilə müqayisə etsə, fərqli şirkətlərin məlumatlarını qarışdırsa və ya köhnə qiyməti cari qiymət kimi təqdim etsə, nəticə yanlış alınar. Buna görə hər rəqəmin yanında şirkət, tarix, valyuta və mənbə tələb edirəm.

SEC, NASAA və FINRA-nın birgə investor xəbərdarlığı da AI cavablarının yanlış, natamam və köhnəlmiş məlumata əsaslanması riskini göstərir. İlkin məlumat doğru olsa belə, modelin çıxardığı nəticə səhv ola bilər.

Araşdırmaya mənbədən başla

Şirkətin rəsmi investor əlaqələri səhifəsindən hesabatı götür. ABŞ-da hesabat verən şirkətlər üçün SEC-in EDGAR bazasından da istifadə et. Sənədin əhatə etdiyi dövrlə dərc tarixini ayrı qeyd et. Bunlar eyni tarix deyil.

İş qovluğunda sənədin adını, şirkətin tam hüquqi adını, hesabat dövrünü və mənbə keçidini saxla. ETF araşdırırsansa, emitentin rəsmi fond səhifəsini, prospektini və tarixli aktiv tərkibini götür. Blog yazısı və sosial şəbəkə paylaşımı ilkin sənədin yerini tutmasın.

İstifadə etdiyin AI alətinin həmin faylı və ya keçidi açdığını yoxla. “İnternetdən baxdım” cümləsinə görə bunu qəbul etmə. Faktın sənəddəki səhifəsini və ya bölməsini göstərməsini istə. Alətin axtarış və sənəd oxuma imkanları aktiv deyilsə, yeni məlumatı özü əldə etdiyini fərz etmə. OpenAI də alət imkanları ilə modelin daxili biliyini ayırır.

Hesabatı başa düşmək üçün nələrə baxmalı?

Balans müəyyən tarixdə aktivləri və öhdəlikləri göstərir. Mənfəət və zərər hesabatı bir dövrün gəlir və xərclərini təqdim edir. Pul axını hesabatı isə pulun daxil olmasını və çıxmasını göstərir. Mənfəətlə pul axını eyni göstərici deyil. SEC-in maliyyə hesabatları bələdçisi bu fərqləri izah edir.

AI-dən əvvəl hesabatın strukturunu izah etməsini istə. Sonra konkret rəqəmə keç. “Şirkət yaxşıdır?” sualı əvəzinə “Əməliyyat pul axınındakı dəyişməni hansı maddələr izah edir?” sualını ver. Birinci sual ümumi fikir yaradır, ikinci sual isə sənəddə yoxlanılan cavab tələb edir.

İnvestisiya araşdırması üçün 5 hazır prompt

Aşağıdakı mətnləri kopyalayıb mötərizələrdəki hissələri öz sənədlərinə uyğun dəyiş. Şəxsi hesab məlumatlarını, parolları və məxfi sənədləri əlavə etmə. Promptun özü doğruluğa zəmanət deyil, nəticəni yenə mənbə ilə yoxla.

1. Şirkətin necə pul qazandığını anlamaq

Əlavə etdiyim [şirkətin adı] hesabatını Azərbaycan dilində izah et.
Yalnız təqdim etdiyim sənədə əsaslan.
Əvvəl şirkətin adını, hesabat dövrünü, dərc tarixini və valyutanı göstər.
Şirkətin gəlir mənbələrini, əsas biznes bölmələrini və sənəddə açıqlanan riskləri izah et.
Hər əsas faktın yanında səhifə və ya bölmə adı yaz.
Hesabatdakı faktları, rəhbərliyin proqnozlarını və sənin şərhini ayrı təqdim et.
Sənəddə olmayan məlumat üçün “Məlumat yoxdur” yaz.
Səhm almaq və ya satmaq tövsiyəsi vermə.

Bu tapşırıqdan gözləntim şirkət haqqında tərif deyil. Oxuduqdan sonra biznesin nə satdığını və gəlirin nədən asılı olduğunu öz sözlərinlə izah edə bilməlisən.

2. İki şirkəti müqayisə etmək

[A şirkəti] və [B şirkəti] üçün əlavə etdiyim hesabatları müqayisə et.
İlk olaraq dövrlərin, valyutaların və göstərici təriflərinin uyğunluğunu yoxla.
Uyğun olmayan məlumatları xəbərsiz şəkildə eyniləşdirmə.
Gəlir, əməliyyat mənfəəti, əməliyyat pul axını, pul vəsaiti və faizli borc üçün cədvəl hazırla.
Hər rəqəmin mənbəsini, dövrünü və ölçü vahidini göstər.
Hesabladığın göstərici varsa, düsturu və istifadə etdiyin rəqəmləri yaz.
Rəqəmin görünmədiyi yerdə onu təxmin etmə.
Sonda müqayisənin məhdudiyyətlərini və əlavə yoxlanmalı sualları qeyd et.

Məsələn, bir şirkətin rüblük nəticəsini digərinin illik nəticəsi ilə müqayisə etmə. Valyuta çevrilməsi lazımdırsa, seçilən məzənnənin tarixini və səbəbini ayrıca yazdır. Düzəliş edilmiş göstərici ilə hesabat standartına əsaslanan göstəricini də qarışdırma.

3. Öz fikrinin zəif tərəflərini yoxlamaq

Mənim araşdırma fikrim budur: [fikrini yaz].
Əlavə etdiyim sənədlər əsasında bu fikrin zəif tərəflərini yoxla.
Fikri dəstəkləyən faktları, əleyhinə olan faktları və hələ sübut olunmamış fərziyyələri ayır.
Hər fakt üçün sənəddəki yeri göstər.
Hər riskin hansı şəraitdə əhəmiyyət qazandığını izah et.
Məlumat yoxdursa, qarşı arqument uydurma, əlavə hansı sənədin lazım olduğunu yaz.
Məni alışa və ya satışa yönləndirmə.
Sonda cavabı yoxlamaq üçün beş konkret araşdırma sualı ver.

Bu promptu xüsusilə artıq bəyəndiyin şirkəti araşdıranda istifadə et. Məqsəd öz fikrini məcburi təsdiqlətmək deyil, çatışmayan məlumatı üzə çıxarmaqdır.

4. ETF-in tərkibini və xərclərini araşdırmaq

Əlavə etdiyim [ETF adı və identifikatoru] üzrə rəsmi sənədləri təhlil et.
Fondun məqsədini, aktiv tərkibini, coğrafi və sektor bölgüsünü izah et.
Ən böyük mövqeləri sənədin tarixi ilə birlikdə göstər.
Fondun illik xərc göstəricisini broker və valyuta çevirmə xərclərindən ayır.
Başqa fond sənədi də əlavə etmişəmsə, ortaq aktivləri müəyyənləşdir.
Hər nəticənin mənbəsini və məhdudiyyətini yaz.
Prospektdəki faktları gələcək gəlir proqnozu kimi təqdim etmə.
Vergi və əlçatanlıq haqqında ölkəyə aid mənbə yoxdursa, nəticə çıxarma.

Investor.gov-un ETF bələdçisində fondun xərcləri, birjada alış-satış və prospektin rolu ayrıca izah olunur. Promptun məqsədi həmin sənədləri sənin üçün oxunaqlı hala gətirməkdir, ən çox gəlir verəcək fondu seçmək deyil.

5. Hazır cavabın fakt yoxlamasını aparmaq

Aşağıdakı araşdırma mətnini əlavə etdiyim ilkin sənədlərlə yoxla: [mətn].
Hər rəqəm, tarix, şirkət adı və əsas iddia üçün yoxlama cədvəli hazırla.
Sütunlar: iddia, sənəddəki mənbə, yoxlamanın nəticəsi, zəruri düzəliş.
Təsdiqlənmiş faktı, fərziyyəni, proqnozu və təsdiqlənməyən iddianı ayrı işarələ.
Keçidi aça bilmirsənsə, “Mənbəni yoxlaya bilmədim” yaz.
Mövcud olmayan keçid və səhifə nömrəsi yaratma.
Hesablamaları yenidən apar, düsturu göstər.
Ən sonda insanın mütləq yoxlamalı olduğu hissələri qeyd et.

Eyni modelin öz cavabını təsdiqləməsi müstəqil yoxlama sayılmır. Cədvəldə göstərilən mənbələri özün aç və əsas rəqəmləri bir daha hesabla.

Ssenari hesablaması proqnoz deyil

AI-dən ssenari cədvəli istəmək faydalıdır, amma həmin cədvəli gələcək kimi qəbul etmə. Şərti olaraq 3 000 AZN-lik aktivin dəyəri 20 faiz azalanda 2 400 AZN qalır. Yenidən 3 000 AZN-ə qayıtmaq üçün 600 AZN artım, yəni 2 400-ün 25 faizi lazımdır.

Burada bazar haqqında heç bir proqnoz yoxdur. Yalnız iki fərqli baza məbləği üzərində faiz hesabı var. Öz cədvəlində komissiya, vergi və valyuta fərqini ayrıca göstər. “Mənfi ssenari” yazmaq onun başvermə ehtimalını bildiyin demək deyil.

AI ilə araşdırmanı avtomatik ticarətlə qarışdırma

Hesabat oxutmaqla agentə broker hesabında əməliyyat icazəsi vermək ayrı qərarlardır. Araşdırma üçün parol, kart məlumatı və əməliyyat səlahiyyətli API açarı lazım deyil. Mən ilkin prosesi sənəd oxumaq, cədvəl hazırlamaq və suallar yaratmaqla məhdudlaşdırardım.

“AI heç vaxt uduzmur” və “zəmanətli qazanc” iddialarına əsaslanma. SEC-in birgə xəbərdarlığı məhz belə ifadələrin investisiya fırıldaqlarında işlədildiyini göstərir. Platformanın hüquqi şəxsini və lisenziyasını müstəqil rəsmi mənbədən yoxla.

Tez-tez verilən suallar

ChatGPT səhmin gələcək qiymətini dəqiq deyir?

Xeyr. Əsaslandırılmış görünən qiymət hədəfi də proqnozdur. Cavabı zəmanətli nəticə hesab etmə və fərziyyələri ayrıca yoxla.

AI-yə hansı sənədləri vermək daha uyğundur?

Açıq yayımlanan rəsmi hesabatlar, fond prospektləri və tarixli aktiv tərkibi ilə başla. Şəxsi hesab məlumatını və məxfi sənədləri araşdırma promptuna daxil etmə.

Model mənbə göstərirsə, əlavə yoxlama lazımdır?

Bəli. Keçidin açıldığını, düzgün şirkətə aid olduğunu və göstərilən faktı həqiqətən dəstəklədiyini özün yoxla. İstinadın görünməsi onun düzgünlüyünü sübut etmir.

Araşdırmanı qərardan əvvəl tamamla

Mənim üçün AI-nin dəyəri daha inamlı görünən cavab verməsində deyil, düzgün yoxlama suallarını hazırlamaqda kömək etməsindədir. Mənbəni aç, rəqəmi yoxla, fərziyyəni ayır. Sonra məqsədin, müddətin və riskə münasibətin əsasında qərar ver.

Əsas anlayışları təkrarlamaq üçün səhm, ETF və depozitin müqayisəsini oxu. Agentlərin biznesdə istifadəsi üçün 7 praktik AI agent nümunəsinə keç.